Χαρακτηροδομές & μοντέλο παιδικής εξέλιξης

Ο Dr. David Boadella, ευρύτερα γνωστός μελετητής του Wilhelm Reich, Διευθυντής του Συστήματος της Βιοσύνθεσης (και πρώην πρόεδρος του Ευρωπαϊκής Ένωσης Σωματο-ψυχοθεραπείας – European Association of Body Psychotherapy, EABP) αποκάλεσε τη Lisbeth Marcher «Σκανδιναβή κληρονόμο του Wilhelm Reich» και περιέγραψε το χαρακτηρολογικό μοντέλο του Συστήματος Bodynamic ως «ένα από τα πιο προχωρημένα μοντέλα ψυχοθεραπείας νεότερης γενιάς που αναδύονται στην Ευρώπη», καθώς προχωρεί πέρα από τα μοντέλα των Wilhelm Reich, Alexander Lowen και άλλων θεωρητικών της σωματικής ψυχοθεραπείας.

Σύμφωνα με το Σύστημα Bodynamic, η εξέλιξη του παιδιού ακολουθεί σειρά φάσεων που είναι διαδοχικές αλλά με κάποια αλληλεπικάλυψη. Αρχίζουν στο δεύτερο τρίμηνο της κύησης και συνεχίζονται ως το δωδέκατο χρόνο ζωής. Η εφηβεία θεωρείται επίσης σημαντική περίοδος προσωπικής εξέλιξης, ενώ ακόμα και αργότερα στη ζωή η προσωπικότητα αναπροσαρμόζεται και αναπλάθεται καθώς διανύει κάποια στάδια ενήλικης εξέλιξης, σε διαρκή αλληλεπίδραση με τις Χαρακτηροδομές που εδραιώθηκαν κατά την παιδική ηλικία και την εφηβεία.

Οι Χαρακτηροδομές

(με την ονομασία του κύριου θέματος κάθε μιας)

[tab_container initial_open=”1″]

[tab title=”Ύπαρξη:”]

2ο τρίμηνο κύησης – 3 μηνών.

Existence Character Structure

Δικαίωμα να υπάρχω και να αισθάνομαι ασφαλής στην επαφή, και συναφή θέματα από τον τοκετό[/tab]

[tab title=”Ανάγκη:”]

Τοκετός – 1½ έτους.

Need Character Structure

Δικαίωμα να αισθάνομαι τις ανάγκες μου και να τις εκφράζω.[/tab]

[tab title=”Αυτονομία:”]

8 μηνών – 2½ ετών.

Autonomy Character Structure

Ικανότητα να αισθάνομαι την περιέργειά μου και να εξερευνώ τον κόσμο ενώ διατηρώ επαφή και απολαμβάνω υποστήριξη όταν τη χρειάζομαι.[/tab]

[tab title=”Βούληση:”]

2 – 4 ετών.

Will Character Structure

Ικανότητα να προβλέπω και να σχεδιάζω, να θέτω προτεραιότητες, να επιλέγω, και να χρησιμοποιώ τη δύναμή μου στην πράξη.[/tab]

[tab title=”Έρωτας-Σεξουαλικότητα:”]

3 – 6 ετών.Love-Sexuality Character Structure

Ικανότητα να εξισορροπώ τον έρωτα ως συναίσθημα με τη σεξουαλικότητα. Ικανότητα να συμμαχώ και να μαθαίνω τους ατομικούς ρόλους μέσα στην οικογένεια.[/tab]

[tab title=”Άποψη:”]

5 – 9 ετών.

Opinion

Ικανότητα να σχηματίζω και να εκφράζω απόψεις, καθώς και πρότυπα, αξίες και κανόνες.[/tab]

[tab title=”Solidarity-Performance:”]

7 -12 ετών.

Solidarity-Performance

Ικανότητα να αποδίδω στο μέγιστο των δυνατοτήτων μου, ενώ συγχρόνως βοηθώ και υποστηρίζω όλα τα μέλη και ολόκληρη την ομάδα μου να λειτουργεί όσο καλύτερα γίνεται.[/tab]

[tab title=”Εφηβεία:”]

11-21 ετών.

Puberty

Αποφάσεις που παίρνω σε αυτή την ηλικία καθώς ανακεφαλαιώνω όλα τα θέματα των προηγούμενων δομών.[/tab]

[/tab_container]

Οι Χαρακτηρολογικές Θέσεις

Το Σύστημα Bodynamic ορίζει τρεις διαφορετικές Θέσεις – δυνατές εκβάσεις κάθε Χαρακτηροδομής και του κυρίως θέματος που τη διακρίνει. Οι Χαρακτηρολογικές Θέσεις προκύπτουν από την αλληλεπίδραση του παιδιού με τους γονείς στην ηλικία που αντιστοιχεί σε κάθε Χαρακτηροδομή:

  • Για να μπορέσει το παιδί να είναι ο «αληθινός του εαυτός», η ποιότητα την γονεϊκής επαφής και φροντίδας χρειάζεται να είναι επαρκής στις μικρότερες ηλικίες (όπως υποστηρίζει επίσης ο Winnicot), ενώ στις μεγαλύτερες ηλικίες το κοινωνικό περιβάλλον είναι σχεδόν εξίσου σημαντικό όσο οι γονείς. Η επαρκής γονεϊκή επαφή–φροντίδα εξασφαλίζει στο παιδί την ικανότητα να διατηρεί βαθιά Σύνδεση ενώ ταυτόχρονα αναπτύσσει τις δεξιότητες που αντιστοιχούν σε κάθε ηλικία–εξελικτικό στάδιο, και αποκτά τις απαραίτητες εσωτερικές δυνάμεις (resources) που θα του εξασφαλίσουν σωματική και ψυχική υγεία στη ζωή.
  • Αν η φυσιολογική εξέλιξη του παιδιού διαταραχτεί σε μία ή περισσότερες ηλικίες ή δομές, είναι πιθανό ότι το παιδί θα παραιτηθεί από τις ενορμήσεις του να δρα και να αισθάνεται στο επίπεδο που αντιστοιχεί στη συγκεκριμένη ηλικία. Θα έχει την τάση να μην εκφράζει τις ικανότητές του και τις συλλήψεις του, είτε επειδή ποτέ δεν έμαθε να το κάνει ή επειδή παραιτήθηκε από αυτές. Στο ενήλικο άτομο αυτές οι δυνατότητες θα είναι υποσυνείδητες και το άτομο δεν θα έχει επίγνωσή τους, δηλαδή θα βρίσκεται στην Πρώιμη Θέση της αντίστοιχης χαρακτηρολογικής δομής, που χαρακτηρίζεται από παραίτηση.
  • Αν οι διαταραχές που αντιστοιχούν σε μια συγκεκριμένη χαρακτηροδομή είναι λιγότερο σοβαρές ή έχουν συμβεί σε μεγαλύτερη ηλικία μέσα στα όρια της ίδιας χαρακτηροδομής, τότε το άτομο θα έχει την τάση να συγκρατεί τις ενορμήσεις του, δηλαδή να μη δρα και να μην αισθάνεται όπως θα ήθελε, ή θα εκφράζει τις ενορμήσεις του με έκαμπτο τρόπο · δηλαδή θα βρίσκεται στην Όψιμη Θέση της αντίστοιχης χαρακτηροδομής, που χαρακτηρίζεται από ψυχολογική θωράκιση (ή ακαμψία, όπως λέγεται συχνά).

Τόσο η Πρώιμη όσο και η Όψιμη Θέση κάθε χαρακτηροδομής συνεπάγεται στρεβλώσεις του Εαυτού και των σχέσεων. Παραδείγματος χάρη, στην Δομή Ανάγκης η πρώιμη Θέση παραίτησης ονομάζεται Απελπισμένη · η όψιμη ή άκαμπτη ονομάζεται Δύσπιστη · ενώ η υγιής και καλά ισορροπημένη Θέση ονομάζεται Ικανοποιημένη.
Ας φανταστούμε ένα μωρό του οποίου η επιβίωση εξαρτάται εξ ολοκλήρου από τη μητέρα ή κάποιο άτομο που ικανοποιεί, ή δεν ικανοποιεί, τις βασικές ανάγκες του. Αν το μωρό δεν έχει την ασφάλεια ότι οι ανάγκες του θα ικανοποιηθούν, θα αισθάνεται βαθιά απόγνωση. Σε κάποιο άλλο μωρό, οι ανάγκες του ίσως ικανοποιούνται μερικές φορές αλλά άλλες φορές όχι. Αυτό το μωρό θα πάψει να εμπιστεύεται τα άτομα που το φροντίζουν, και κατ’ αναλογία τους ανθρώπους γενικότερα. Αντίθετα, το μωρό που οι ανάγκες του ικανοποιούνται χάρη στην επαρκή επαφή και φροντίδα της μητέρας του, βιώνει το συναίσθημα της ικανοποίησης τόσο στην προσωπική επαφή όσο για την τροφή, την ασφάλεια, την αγάπη, το παιχνίδι, ή την καθαρή πάνα.

Ενώ κάποιες προγενέστερες σωματο-ψυχοθεραπείες διαπνέονταν από τη βασική Ραϊχική αρχή της θωράκισης–ακαμψίας, το Σύστημα Bodynamic βρήκε αυτή την αρχή μάλλον περιοριστική στην πράξη. Άτομα που είχαν καθοδηγηθεί να εργαστούν διασπώντας απλώς τη θωράκιση, πολύ συχνά κατέληγαν να παλινδρομούν στις καθημερινές λειτουργίες της ζωής. Παρατηρώντας αυτό το προηγούμενο, οι πρωτεργάτες του Συστήματος Bodynamic ερεύνησαν λεπτομερώς τις αλληλουχίες μυϊκής απόκρισης σε ολόκληρο το σώμα, και κατέληξαν να διατυπώσουν πρώτοι τις έννοιες της υποτονικής μυϊκής απόκρισης, καθώς και της φυσιολογικής.
Ενώ οι προγενέστερες προσεγγίσεις έδειχναν να αγνοούν την πιθανότητα υποτονικής απόκρισης, δηλαδή παραίτησης-αδυναμίας, η Ομάδα Bodynamic ήταν η πρώτη που ανάπτυξε τρόπους υποστήριξης των υποτονικών μυών, αναδεικνύοντας και χρησιμοποιώντας τις σωματο-ψυχικές δυνάμεις του ατόμου, πράγμα που επιτρέπει επίσης στους υπερτονικούς μυς να χαλαρώνουν με τρόπο πιο φυσικό και πιο ήπιο για τη συνολική ισορροπία του ατόμου. Το Σύστημα Bodynamic επιτρέπει μεγαλύτερη ενοποίηση–εναρμόνιση, αντίθετα με τη διάσπαση που παρουσιάζεται μερικές φορές ως αποτέλεσμα των αυστηρά Ραϊχικών μεθόδων.
Η έννοια της υποτονικής μυϊκής απόκρισης είναι αποκλειστικότητα του Συστήματος Bodynamic, όπως επίσης και η έννοια ότι οι υποτονικοί μύες έχουν ανάγκη να δεχτούν επαφή και υποστήριξη προκειμένου να «μεγαλώσουν». Η έννοια της ουδέτερης ή φυσιολογικής τονικής απόκρισης είναι επίσης αποκλειστικότητα του Συστήματος Bodynamic. Η ουδέτερη απόκριση βοηθά να αναπτυχθούν νέες ψυχικές δυνάμεις, και επιτρέπει ευρύτερο φάσμα επιλογών στη ζωή.

Νέες δυνατότητες θεραπείας

Αυτή η νέα δυνατότητα να αναγνωρίζουμε την ψυχολογική παραίτηση και να την αντιμετωπίζουμε άμεσα, καθώς και να υποστηρίζουμε το Εγώ να αναπτύξει νέες δυνάμεις, μεταμορφώνει την ψυχοθεραπεία. Στο πλαίσιο της θεραπευτικής σχέσης, οι θεραπευόμενοι μαθαίνουν να αφυπνίζουν νέες και άγνωστες ενορμήσεις και δεξιότητες – νέες δυνάμεις του εγώ, νέες ικανότητες στην κίνηση – ακριβώς εκείνες που τους έλειπαν ενώ συγχρόνως τους ήταν τελείως απαραίτητες. Αυτές οι νέες δυνάμεις επιτρέπουν στο άτομο να επεξεργάζεται με πολύ μεγαλύτερη ευκολία τα θέματα της προσωπικής του εξέλιξης (κατά την παιδική ηλικία) από θέση ασφάλειας και δύναμης.
Η άμεση επεξεργασία της σωματικής παραίτησης μεταμορφώνει τη σωματική ψυχοθεραπεία, αφού επιτρέπει στο θεραπευτή να προσαρμόζει την προσέγγισή του και να χρησιμοποιεί ήπιους και υποστηρικτικούς τρόπους ανάπτυξης ή ανάκτησης των δυνάμεων (resources) που ο θεραπευόμενος είχε αναγκαστεί να εγκαταλείψει. Η θεραπεία δεν επιδιώκει να αποδομήσει τις αντιστάσεις, ούτε να ωθήσει το άτομο σε συγκινησιακή εκτόνωση, αλλά να το μεταμορφώσει ξυπνώντας μέσα του σε μεγάλο βάθος το αίσθημα και την επίγνωση του σώματος (ιδιοδεκτικότητα). Το αίσθημα του σώματος αφυπνίζει λανθάνουσες δυνάμεις βαθιά στον εαυτό, και τις ενθαρρύνει να αναδυθούν στο συνειδητό και στη ζωή.

Μεταβίβαση και αντιμεταβίβαση

Η μεταβίβαση και η αντιμεταβίβαση είναι σημαντικά μέσα για τη θεραπεία παλιών προβλημάτων παιδικής εξέλιξης. Σύμφωνα με τον Boadella (και άλλους που προηγήθηκαν), η μεταβίβαση αντανακλά την ιστορία παλιότερων ψυχολογικών μορφωμάτων στους μυς, οι οποίες στη συνέχεια προβάλλονται προς τον θεραπευτή, τον εκπαιδευτή ή τα άλλα μέλη της ομάδας.
Όπως έχει φανεί μετά από πολλά χρόνια εμπειρίας στην εκπαίδευση ψυχοθεραπευτών που χρησιμοποιούν άλλες προσεγγίσεις (δηλαδή όχι Bodynamic), οι χαρακτηροδομές του Συστήματος Bodynamic αποτελούν πολύ ισχυρό εργαλείο για την περιγραφή διαφορετικών μορφών μεταβίβασης και αντιμεταβίβασης. Το σύστημα των Χαρακτηροδομών Bodynamic περιγράφει σχήματα μυϊκής απόκρισης σε συνδυασμό με το σύνολο των συνηθειών επαφής και συμπεριφοράς του ατόμου.
Ο θεραπευτής–εκπαιδευτής του Συστήματος Bodynamic έχει τη δυνατότητα να ενεργοποιήσει τις μεταβιβάσεις που αντιστοιχούν σε συγκεκριμένες χαρακτηροδομές ή σχήματα παιδικής εξέλιξης, χρησιμοποιώντας συγκεκριμένες ασκήσεις, φραστικές διατυπώσεις που αντιστοιχούν σε υγιή γονεϊκά μηνύματα, ασκήσεις επαφής, ψυχο-κινητικές ασκήσεις, και το λόγο. Όταν το νέο σχήμα επαφής συνδεθεί με τη μεταβίβαση ή «συνήχηση» όπως την περιγράφει ο Boadella, ένα νέο εντύπωμα έχει ενσωματωθεί στην καθημερινή ζωή.

Κείμενο: Γιώργης Τουφεξής